17 Mei 2010 - De klimaatoorlogen, waarom in de 21ste eeuw gevochten wordt

Harald Welzer onderzocht de relatie tussen geweld en klimaatopwarming en levert een staaltje verplichte lectuur af voor iedereen geïnteresseerd in de klimaatproblematiek.

 

‘De klimaatoorlogen, waarom in de 21ste eeuw gevochten wordt’ is al een tijdje op de markt beschikbaar. De originele Duitse uitgave dateert van 2008, de Nederlandse vertaling kwam in 2009 uit. In dit boek onderzoekt auteur Harald Welzer, directeur van het Center for Interdisciplinary Memory Research in Essen en hoogleraar sociale psychologie aan de universiteit van Witten/Herdecke, de relatie tussen klimaatverandering en geweld. Welzer heeft zijn sporen al ruimschoots verdiend met onder andere zijn onderzoek naar de motieven van massamoordenaars in Nazi-Duitsland, ex-Joegoslavië en Rwanda.

Eén van de uitgangspunten van Welzer in dit boek is de vaststelling dat geweld in de mens zit. Geweld is van alle tijden en dat we de voorbije 50 jaar (althans in Europa) relatief gespaard zijn gebleven van grote gewapende conflicten noemt Welzer dan ook eerder uitzonderlijk in de recente geschiedenis.
Een ander belangrijk uitgangspunt in ‘Klimaatoorlogen’ is dat ons maatschappelijke model van massaconsumptie, overexploitatie van grondstoffen, van vervuiling, van een zeer ongelijke verdeling van lasten en baten,… na tweeëneenhalve eeuw tegen zijn eigen grenzen aanbotst. Dit model is vandaag volledig gemondialiseerd. Zelfs de communistische staten van weleer trekken nu ronduit de kaart van de economische groei, met alle gevolgen van dien.

Eén van die gevolgen is dat het klimaat verandert en dat de gevolgen daarvan onbeheersbaar worden, als we boven de twee graden opwarming uitkomen. Maar ook, zo schrijft Welzer, komen we tot de ontnuchterende vaststelling dat de aarde door die globalisering een eiland is. De hulpbronnen voor overleving geraken op en zo krijgen steeds meer mensen het steeds moeilijker om te overleven. Dat kan alleen tot meer conflicten leiden. In sommige situaties bv. in Soedan is de link tussen klimaatverandering en oorlog rechtstreeks en bijna tastbaar. In andere gevallen is deze relatie subtieler en zijn de gevolgen van klimaatopwarming een spreekwoordelijke druppel die de emmer doet overlopen. De link tussen de grenzen van het gangbare groeimodel met migratie en het vluchtelingenvraagstuk, met armoede en economische achterstand, religie- en overtuigingsconflicten is dan snel gemaakt.

Welzer beschrijft met veel kennis van zaken hoe de hedendaagse conflicten ontstaan en zich in een kettingreactie versterken. Ontuchterend is zijn beschrijving van hoe we daar in het Westen, niet al te fraai, mee omgaan. Hoe ‘shifting baselines’ mensen in een vernietigende logica kunnen meeslepen tot ver voorbij een ‘point of no return’. Geen opbeurende lectuur, dat is zeker, maar wel glashelder, accuraat en bloedstollend actueel.

Welzer geeft ook een aanzet van hoe het beter kan, hoe we een culturele verandering kunnen teweegbrengen om te ontsnappen uit de dodelijke logica van aanhoudende groei en onbeperkte consumptie, zonder dat we dit noodzakelijk als een stap achteruit moeten ervaren. Maar tegelijk steekt hij zijn scepsis over de haalbaarheid van een dergelijk noodplan allerminst onder stoelen of banken.

Het is bijzonder verdienstelijk dat Harald Welzer zijn expertise uit de sociale wetenschappen loslaat op een problematiek die nog al te vaak het exclusieve terrein is van de alfa-wetenschappen. Met geografie, fysica, biologie, wiskunde, … kan je inderdaad modellen maken die de klimaatverandering en de gevolgen ervan beschrijven. Maar om te weten welke impact dit heeft op de samenleving, op de interacties tussen verschillende gemeenschappen en tussen individuen onderling, zijn ook menswetenschappen onontbeerlijk: sociologie, politieke en bestuurskundige wetenschappen, psychologie, geschiedenis,… In het ontplooien van deze kennis, moeten we Welzer bijtreden, schieten we nog steeds schromelijk tekort.

Dat dit boek aanzet tot optimisme is uitgesloten. Dat het leest als een trein is ook niet helemaal waar. Vertaalster Corry van Bree stond voor de schier onmogelijke taak om Weltzers soms zwaar beladen Duitse zinnen naar een natuurlijk Nederlands-voor-iedereen te herleiden, zonder al teveel aan inhoud in te boeten. Dat is niet overal gelukt. Tenminste, ze koos (terecht) voor een maximaal behoud van de inhoud. Een compromis dat ervoor zorgt dat sommige zinnen nog erg 'Duits' blijven aandoen en de lezer ze fronsend zal moeten herlezen, eer alles duidelijk wordt.

Maar dat doet geen afbreuk aan de bloedstollende inhoud van ‘De klimaatoorlogen’, noch aan de vaart die in het boek zit. Van een eye-opener gesproken!