2 Februari 2010 - Het energielandschap

De nood om over voldoende energie te beschikken was en is bepalend voor ons landschap. Dat was zo in het verleden en dat zal ook in de toekomst zeker zo zijn. Tom Bade en Ruud Lardinois schreven er een ronduit prachtig boek over.

 

Tom Bade zorgde voor de tekst, en Ruud Lardinois voor de foto’s. Een opvallend boek, niet enkel door zijn formaat, en de uitmuntende foto’s, maar ook door de relatief beperkte hoeveelheid tekst. Maar, vooral, door de inhoud. Een boek met een boodschap. En die boodschap is helder: de nood om over voldoende energie te beschikken was en is bepalend voor ons landschap. En zal dat ook zijn.

De foto’s zijn niet enkel mooi, ze ze zijn héél mooi, en duidend. Eén van de eerste foto’s toont een groep mensen in een weids landschap, waarvan een aantal recht naar de lezer (en dus ook de fotograaf!) kijken. Op de volgende pagina zie je dezelfde groep mensen, inmiddels wandelend. Zelden zo’n uitnodiging gevonden in een boek om samen doorheen het verhaal te lopen. En verder zijn de foto’s duidend, illustrerend en aanvullend bij het verhaal. Nu en dan met een knipoog, zoals bv. de zonnepanelen op het dak van een bouwvallig en kleinschalig kippenhok. Dan weer speels met lijnen en kleuren zoals bv. de witte en rode kleuren van de rotorbladen van een windmolen die contrasteren met het horizontale gele vlak van een koolzaadveld en de bijna inktzwarte wolken. Ook de layout draagt bij om de foto’s beter tot uiting te laten komen, nu eens over twee pagina’s, dan als kleine details met héél veel ruimte omheen de foto, net als een schilderij aan de muur. Sober.

Het belang van de boodschap kan onder meer worden afgewogen aan de aard van de boodschapper. Een woord vooraf van de minister van ruimte en milieu, Jacqueline Cramer, is illustratief voor het belang dat aan de boodschap wordt gehecht. De idee dat landschappen het resultaat zijn van de noeste arbeid van boeren verwijst Tom Bade resoluut naar de prullenmand. Op pagina 12 stelt hij “Het is niet de landbouw die ons landschap heeft gevormd, maar de wijze waarop wij onze energie wonnen en nog steeds winnen.” Zelfs een diagonale tocht doorheen het boek maakt duidelijk hoe ingrijpend de gevolgen voor het landschap waren en zijn van de onophoudelijke speurtocht van mensen naar energie. Eerst alles kaalkappen, dan graven (turf), dan wat dieper graven (steenkool), gevolgd door boren (gas en olie), om dan weer te bouwen (energiecentrales). Ook de water- en windmolens, zowel vroeger als nu, zijn erg bepalend.

Tom Bades stelling klopt natuurlijk niet, althans niet helemaal. Hij heeft groot gelijk als hij stelt dat energie erg beeldbepalend was en is voor de actuele landschapsvorm, en hij heeft groot gelijk dat we ons er onvoldoende bewust van zijn. Het lezen van een landschap is immers een vaardigheid die bij velen wegebt. Energie was, uiteraard, niet de enige drijfveer om een landschap vorm te geven. Voedselvoorziening blijft cruciaal, met centraal liefst een ongelimiteerde beschikbaarheid van bruikbaar water, maar ook waarden als geborgenheid, variatie, … En als doelen samenvallen of op elkaar kunnen worden afgestemd, dan is dat mooi meegenomen. Wat de leesbaarheid van het landschap betreft, Tom Bade heeft gelijk, velen zien dikwijls de informatie niet meer die in de landschapsvorm verscholen zit. Dat hoekbomen als baken voor eigendomsgrenzen dienst doen, ok, dat kennen we, maar, dat sommige plassen verwijzen naar oude turfontginningen, dat is een ander verhaal.

Juist omdat men het landschapsbeeld onvoldoende kent of kan lezen, maakt men volgens Tom Bade soms verkeerde interpretaties, en, als gevolg daarvan, wordt soms een verkeerd beheer ontwikkeld. Illustratief is bv. dat je vandaag op de ene plek aangespoord wordt om bomen te planten en elders om er te laten verdwijnen. Onbegrijpelijk voor een energieboer.

Tom Bade wandelt door het verleden, staat bij bijna elke periode of activiteit van energiewinning even stil, legt bondig (soms zeer bondig) uit wat mensen deden, waarom ze het deden, en hoe het zichtbaar is in het huidige landschap, en weidt daarna uit over de actuele energiewinningen zoals windmolens, zonnecellen, gasvelden, … tussendoor stelt hij de vraag waarom we de oude molens mooi vonden en de nieuwe niet (altijd). Waarom we een heideveld mooi vinden en een actuele kaalkap voor een biomassawinning niet. Waarom we niet willen dat bepaalde vormen van energiewinning zichtbaar zijn in het landschap. Hij brengt zijn boodschap niet vrijblijvend. Nu en dan wordt het gelardeerd met stevig cijfermateriaal, maar, telkens onderbouwd, en herleid tot de essentie. Leuk detail is zijn verhaal over de elektrische hoofdstructuur, afgekort als EHS, toevallig ook de afkorting van de Ecologische Hoofdstructuur, beide structuren die “verbinden” centraal plaatsen.

Kortom, een boek dat je wakker maakt, een heldere kijk aanbiedt, een schitterende vorm heeft, en vooral, een heldere boodschap. Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar, de boodschap leidt tot gepieker.