In 1794 vluchtte Joseph Priestley - amateur wetenschapper, prediker en radikaal denker - naar Amerika uit schrik voor vervolging. In een nieuw boek vertelt Steven Johnson zijn ongelooflijke verhaal: de ontdekking van zuurstof, het stichten van een nieuwe wetenschap, een nieuwe kerk en tegelijk de ontwikkeling van de Verenigde Staten zelf.
Historische films en boeken vertellen niet alleen over het verleden, maar ook en dikwijls vooral over de aandachtspunten van de eigen tijd. Toen Hendrik Conscience in 1838 De Leeuw van Vlaanderen publiceerde had dit nauwelijks wat met taalkwesties te maken, maar veel meer met de mogelijkheid dat Frankrijk het land (opnieuw) zou aanhechten.
Toen Errol Flynn honderd jaar later in de huid van Robin Hood kroop telde de wereld heel wat dictators, die sterk op militaire macht steunden. Spartacus, met Kirk Douglas, kwam uit in 1960, het piekjaar van de dekolonisatie en tevens een periode met talrijke staatsgrepen en actieve emancipatiebewegingen. In eigen land verdwenen Godfried van Bouillon, Jan Breydel en Karel Cogge stilaan uit de jeugdliteratuur en de schoolboeken. De nieuwe alombekende helden heten Daens of Damiaan.
In die evolutie is de recente verschijning, van The invention of air kenmerkend (Penguin, 275 blz., 13,80 €). En niet noodzakelijk omdat zuurstof, CO2 en klimaat nu hot items zijn. Maar bijvoorbeeld wel omdat het feit dat hoofdfiguur Priestley, die tijdens zijn overtocht naar Amerika de golfstroom bestudeert, hier ruim wordt uitgesmeerd. In een vroegere biografie zou dit hooguit een voetnoot hebben opgeleverd.
Auteur Steven Johnson reflecteert ook het huidige spanningsveld tussen wetenschappelijke feiten en de receptie daarvan bij het grote publiek en een deel van de politieke klasse. Joseph Priestley (1733-1804) was één van de topfiguren van de Verlichting. Voor zijn tijd was het stilaan duidelijk geworden dat lucht geen homogeen materiaal was, maar een mengsel van verschillende gassen. Priestley slaagde er niet alleen in het element zuurstof te isoleren en te identificeren, hij ontdekte ook de betekenis ervan voor de menselijke bloedsomloop en merkte dat planten CO2 in de atmosfeer omzetten in zuurstof. Bovendien ontwikkelde hij een methode om CO2 op te lossen in water.
Ontdekkingsreiziger James Cook nam op zijn schip een apparaat van Priestley mee om onderweg sodawater – in Nederland beter bekend als prik – te maken. Priestley, een pure wetenschapper, liet de kans liggen om commercieel voordeel te halen uit deze uitvinding. Enkele jaren later greep J.J. Schweppe haar wel.
Priestley, die op godsdienstig vlak tot een christelijke minderheidsgroep behoorde, sympathiseerde openlijk met de Amerikaanse en de Franse Revolutie en speelde ook een rol in de industrialisatie van zijn eigen land. Dat alles bekwam hem slecht. Stilaan werd hij de meest gehate man van Groot-Brittannië. In 1791 brandde een dolgedraaide menigte zijn huis nabij Birmingham plat. Uiteindelijk zat er niets anders op dan in 1794, op 61-jarige leeftijd, uit te wijken naar de Verenigde Staten. Terwijl de Samson hem over de Atlantische Oceaan naar zijn nieuwe land bracht, rolde in Parijs het hoofd van Antoine Lavoisier van de guillotine.
Priestley was de eerste Europese wetenschapper die om politieke redenen en voor zijn persoonlijke veiligheid naar Amerika uitweek, maar zeker niet de laatste.
Koen Mortelmans
ARGUS informeert en inspireert voor een duurzame, milieuvriendelijke samenleving.
De nieuwssite www.argusactueel.be brengt nieuws en actualiteit over milieu, natuur en duurzame ontwikkeling.
Maak kennis met alle andere projecten van ARGUS op www.argusmilieu.be.
