Het zijn slechte tijden voor de honingbijen van Europa en de VS. Er sterven steeds meer bijen tijdens de winter, maar hoe komt dat en wat is eraan te doen?
Bijen zijn bijzonder nuttige wezens die zorgen voor veel meer dan honing alleen. Vier vijfde van alle geteelde voedingsgewassen dragen alleen maar vruchten omdat ze door bijen zijn bestoven. Een artikel van de Gentse bijenspecialist professor Frans J. Jacobs e.a., verschenen in het wetenschappelijk tijdschrift Journal of the Drylands, raamt de economische waarde van bijen op wereldvlak op niet minder dan 181 miljard dollar (voor bestuiving, honing, bijenwas en koninginnebrij). Jacobs is de directeur van het Laboratorium voor Zoöfysiologie van de Universiteit Gent.
De gemiddelde wintersterfte van bijen nam sinds de jaren negentig van de vorige eeuw toe van de voorheen gebruikelijke 10 % naar een zorgwekkende 15 tot 26 %. In België piekte de bijensterfte volgens de gegevens van het Informatiecentrum voor de Bijenteelt afgelopen winter op 27%. Voor Nederland meldt Kennislink gelijklopende cijfers. 'Praktisch nergens in de wereld wordt de bijensterfte zo precies gemeten als in Vlaanderen,' vertelt professor Jacobs. 'In de rest van de wereld vertrekt men van de aangifte van vrijwilligers, terwijl wij stalen nemen en meten op locatie. Merkwaardig is dat de grote sterfte nu eens in de ene streek voorkomt en dan weer in een andere.'
De verdwijnziekte
Dat een aantal bijenvolken sterven in de winterperiode is volstrekt normaal. Het is doorgaans te wijten aan voedselschaarste of de dood van de bijenkoningin. Maar sinds een paar jaar steekt een nieuw fenomeen de kop op in de VS en Europa, bekend als de 'Colony Collapse Disorder', in het Nederlands de 'verdwijnziekte' genaamd. Daarbij verdwijnen volledige bijenvolken uit de bijenkast of worden de volwassen bijen dood teruggevonden, ondanks het feit dat er voldoende voedsel aanwezig is.
Als oorzaken van de toenemende bijensterfte worden een aantal mogelijke oorzaken aangewezen: de varroamijt, virussen, schimmelinfecties en bestrijdingsmiddellen. De varroamijt maakt bijen vatbaarder voor infectieziekten en is zelf vaak ook drager van schadelijke virussen, zoals het Deformed Wing Virus, dat vervormingen veroorzaakt aan vleugels en achterlijf van bijen. Dat bijen zich niet beter kunnen wapenen tegen parasieten is te wijten aan het feit dat de van oorsprong Aziatische varroamijt nog maar relatief kort in het Westen voorkomt en dat veel bijen onvoldoende resistent zijn tegen plagen en bestrijdingsmiddelen, omdat ze door de monocultuur in onze landbouw een te eenzijdig dieet voorgeschoteld krijgen.
Monocultuur, de stille doder
'Het begin van de verhoogde wintersterfte van bijenvolken komt praktisch overeen met de introductie van de maïs-monocultuur op grote schaal in onze landbouw en het gebruik van heel selectieve herbiciden', stelt Frans Jacobs. 'In een maïsveld groeit tegenwoordig enkel nog maïs en hooilanden zijn nauwelijks nog te vinden. Twintig jaar geleden zag je nog her en der roggevelden, vol met korenbloemen. Tegenwoordig is het voor bijen beter toeven in steden als Gent en Antwerpen dan op het platteland. De stedelijke parken bieden een grote variëteit aan acacia, linde, wilde paardenkastanje enzovoort: die vind je niet meer in die mate in de landbouwgebieden.'
De Nederlandse website Kennislink stelt dat het bestrijdingsmiddel imidacloprid een ongewenst effect kan hebben op het zenuwstelsel van de bij, waardoor de insecten hun bijendans niet meer kunnen uitvoeren, hopeloos gedesoriënteerd geraken en sterven. 'Met het noemen van specifieke producten moet je uitkijken', zegt professor Jacobs. 'Normale bijen met een normale reserve zullen doorgaans geen last hebben van een erkend middel, maar verzwakte bijen mogelijk wel.'
Wilde bloemen
Welke maatregelen moeten er genomen worden om bijensterfte tegen te gaan? 'Op dit ogenblik is de recovery van de bijenpopulatie uitstekend. De laatste vier mooie maanden lukte alles voor de imkers', zegt Frans Jacobs. 'Er is dus terug reserve en we zijn goed gewapend voor de winter. De zomerbijen, die zes weken leven, worden vanaf eind augustus vervangen door de winterbijen, die zes maanden leven. Als zij geconfronteerd zouden worden met een combinatie van negatieve factoren, zoals langdurig slecht weer, de varroamijt en zo voorts, kan het zijn dat tachtig procent van onze bijen sterft. Om sterfte van honingbijen tegen te gaan, is het belangrijk dat imkers preventieve maatregelen treffen. Wat nog beter zou zijn, is het doorbreken van de monocultuur in onze landbouw, door bijvoorbeeld een tiende van een maïsveld te bezaaien met wilde bloemen.'
ARGUS informeert en inspireert voor een duurzame, milieuvriendelijke samenleving.
De nieuwssite www.argusactueel.be brengt nieuws en actualiteit over milieu, natuur en duurzame ontwikkeling.
Maak kennis met alle andere projecten van ARGUS op www.argusmilieu.be.
