Dieter is onderzoeker bij VITO en werkt mee aan een studie over de impact van EU-consumptie op ontbossing. Binnenkort neemt hij namens België deel aan de onderhandelingen over REDD+ op de klimaattop in Durban.
Wat is volgens u de sleutel tot een goed akkoord tegen ontbossing?
Dieter Cuypers: 'We moeten vooral inzetten op de drivers achter ontbossing. De discussie spitst zich nog te veel toe op compensaties voor ontwikkelingslanden om ontbossing tegen te gaan. Laat het duidelijk zijn dat ik daar alle begrip voor heb. Betaling voor ecosysteemdiensten is een logische en goede stap. Eeuwenlang hebben de ontwikkelde landen hun eigen bosareaal vernietigd. Het is niet omdat wij ons nu aan de andere kant van de transitiecurve bevinden en omdat het met onze natuur stilaan beter gaat, dat we de ontwikkelingslanden hun recht op ontwikkeling en economische groei zouden kunnen ontzeggen. Nader toezien leert trouwens dat wij nu in feite onze ontbossing en onze productieprocessen naar die landen exporteren.'
Moeten we ontwikkelingslanden geld geven om ontbossing te stoppen?
Dieter Cuypers: 'Niet rechtstreeks, wel op basis van een programma waarin landen zich engageren om bepaalde stappen te zetten. Ontbossing is trouwens een kwestie van gedeelde verantwoordelijkheid. Om te weten hoe ver onze Europese verantwoordelijkheid precies reikt, publiceert de Europese Commissie binnenkort een studie waarin gekwantificeerd wordt wat de impact is van de EU-consumptie van voedsel en andere producten op ontbossing wereldwijd. Precieze cijfers kan ik nog niet geven, maar over het algemeen kan je stellen dat zeker de helft van de ontbossing wereldwijd veroorzaakt wordt door binnenlandse consumptie in de ontwikkelingslanden. Dus net zoals de Europeanen eeuwen geleden gedaan hebben.'
Wat is het belangrijkste dat we kunnen doen om ontbossing tegen te gaan?
Dieter Cuypers: 'Zowel op het vlak van de productie als de consumptie is er heel wat mogelijk. Consumeren wij in feite niet exuberant veel? En smijten we niet heel veel voedsel weg? Het is toch schokkend dat er nog altijd meer dan 30% van ons voedsel wordt weggesmeten: minstens 15% gaat verloren tussen het moment waarop het wordt verpakt en de supermarkt verlaat, 15% smijten we zelf na aankoop weg.'
Wat kan er beter op het gebied van productie?
Dieter Cuypers: 'De EU heeft een kleine oppervlakte in verhouding tot het aantal inwoners, iets dat voor ons land nog sterker geldt. Het is dus logisch dat er elders moet worden geproduceerd om hier te worden geconsumeerd. Als Europa echt groen en duurzaam wil zijn in de brede zin van het woord, moeten we landen in het Zuiden helpen om hun productieprocessen te verduurzamen. Als wij per sé die soja nodig hebben voor ons veevoer, kunnen we er dan niet voor zorgen dat die op een duurzame manier wordt geproduceerd? Maar als we dat echt belangrijk vinden, moeten we er ook geld in steken.'
Net zoals REDD+ dus: geld voor ecosysteemdiensten.
Dieter Cuypers: 'Ja, al heb ik daar één fundamentele bedenking bij. We zijn nu al zo ver dat we bossen niet meer beschouwen als louter houtfabrieken, maar systemen met veel meer functies. Het gevaar van de klimaatproblematiek is dat we bossen weer dreigen te reduceren tot pure CO2-opslagplaatsen. Waarbij het belang van biodiversiteit en sociale kwesties wel eens onder de mat dreigt te worden geveegd. Maar precies om daar op te wijzen, doen we aan de onderhandelingen mee. Heel wat landen delen trouwens deze visie.'
Wat is de oplossing? De overblijvende bossen bos laten zijn, en hout halen uit plantagebossen die op gedegradeerde gronden worden geplant?
Dieter Cuypers: 'We zullen sowieso plantages nodig hebben, maar je mag plantages niet zomaar bossen noemen. Zonder te willen veralgemenen, want de ene plantage is de andere niet, maar de voedselorganisatie van de VN classificeert volgens mij plantages onterecht onder bossen, terwijl het vaak gaat over draken van eucalyptusplantages die eerder in een intensieve landbouwcontext passen. Er bestaan landbouwsystemen die biodiverser en duurzamer zijn dan deze monoculturen en toch noemen we die eucalyptusplantages bos en de andere systemen landbouw met alle connotaties van dien. Sommige palmolieplantages die in het landschap passen, schaduwkoffieteelt en cacao-aanplantingen, zijn biodiverser dan duizenden hectaren eucalyptuswoestijnen in Brazilië of Argentinië. Hoe dan ook, het wordt een kwestie van conservation, bescherming dus, van bosherstel en van duurzaam beheer en exploitatie.'
En wat met de plantages?
Dieter Cuypers: 'Het is onvermijdelijk dat ook in de toekomst een deel van de productie van hout in plantages zal plaatsvinden, maar we moeten kijken naar alternatieven voor de grote monoklonale systemen, waarbij alle bomen genetisch identiek zijn. Dat is alweer een voorbeeld van fixatie op één enkele ecosysteemdienst: zo snel mogelijk zoveel mogelijk biomassa produceren, waarbij al de rest geen belang heeft.'
Biedt agroforestry een uitweg?
Dieter Cuypers: 'Olivier De Schutter, de speciale rapporteur van de Verenigde Naties voor het recht op voedsel, pleit al meerdere jaren voor agro-ecologie. Hij rijdt daarmee tegen de kar van heel wat grote agro-industriebedrijven, maar ik ben ervan overtuigd dat het minstens een deel van de oplossing is. Het is niet goed om alles in grootschalige, puur op productie gebaseerde systemen te laten plaatsvinden. Er moet een balans zijn tussen de diverse ecosysteemdiensten. Een focus op enkel de biomassaproducerende diensten is achterhaald.'
We hebben het vooral over voedsel gehad. Ook biobrandstoffen blijken een van de drivers achter ontbossing te zijn. Wat is daar de oplossing?
Dieter Cuypers: 'Eigenlijk is dat puur een kwestie van thermodynamica: de laagst waardige energie is thermische energie of warmte. Dat impliceert dat je gewassen in de eerste plaats moet gebruiken als materiaal en ze slechts helemaal op het einde van hun levenscyclus omzetten naar energie. Als alle fossiele brandstoffen op zijn, zullen we het uiteindelijk met onder andere biomassa moeten zien te rooien voor materialen die we nu uit die fossiele grondstoffen halen, maar ook ter aanvulling op zonne- en windenergie. Er zit zeker potentieel in biobrandstoffen, maar het is onzin om rechtstreeks biomassa aan te planten: je moet in eerste instantie kiezen voor het biomassa-afval als het op energie aankomt.'
