9 Februari 2012 - Cleantech: van keuze naar noodzaak

Steeds meer maatschappelijke signalen roepen op om de gevolgen op milieuvervuiling, klimaatveranderingen, uitputting grondstoffen, verschraling van onze biodiversiteit enz… zéér ernstig te nemen. Maar ook de popularisering en verspreiding van milieuwetenschappelijk onderzoek, wijzen er echter op dat die vrije keuze op termijn ter discussie zal worden gesteld. De samenleving zal onvermijdelijk cleantech als standaard opleggen.

Randvoorwaarden

Het is voor een bedrijf niet evident om een transitie naar cleantech te maken. Vaak ontbreekt de kennis en de omkadering om die transitie te koppelen aan socio-economische belangen. Daarom is het belangrijk om bedrijven te omringen door vernieuwingsgezinde koplopers die visionair zijn en complexe problemen kunnen doordenken.

Zij kunnen over hun eigen grenzen heen kijken, genieten van een zekere autoriteit en zijn in staat visies uit te dragen. In een team willen samen denken en willen vernieuwen zijn onontbeerlijke randvoorwaarden om een transitieproject tot een succes te brengen. In Vlaanderen zijn drie “initiatieven” te onderscheiden:

• Er zijn al netwerken actief die zich toespitsen op cleantech, naast CleanTechPunt vzw zijn dat bijvoorbeeld het Clean-TechPlatform en de Flanders CleanTech Association. Ook bij het toekomstige Greenville, Center of Cleantech in Houthalen-Helchteren, zal heel wat off the shelf-informatie beschikbaar zijn.
• Er bestaan verschillende kenniscentra die zich zowel toespitsen op de technische, als op de economische haalbaarheid van cleantech. Voorbeelden hiervan zijn de High Temperature Processes and Industrial Ecology (HiTemp) onderzoeksgroep aan de K.U.Leuven en de Environmental Economics (EEC) onderzoeksgroep aan de UHasselt.
• Tenslotte werken verschillende overheden, van Europees tot regionaal niveau, aan een sturend en ondersteunend beleid voor cleantech via wetgeving en steunmaatregelen. Enkele voorbeelden hiervan zijn te vinden op de hierboven vermelde websites.

Geen transitie zonder maatschappelijk draagvlak

Een transitie kan vernieuwende, complexe technologische processen introduceren, maar ook oudere technologieën optimaliseren op basis van moderne, vooruitstrevende inzichten. Een voorbeeld daarvan is het Enhanced Landfill Mining-concept. Daarin kan men voor een tijdelijke opslag van huishoudelijke en industriële afvalstoffen kiezen, in afwachting van nieuwe, verbeterde verwerkingsmethoden.

Er bestaan echter heel wat cleantechinitiatieven die botsen op lokale, regionale en zelfs internationale weerstand. Dikwijls ervaren omwonenden dergelijke vernieuwende processen als “nog meer van hetzelfde” en rijst er verzet tegen nog voor denieuwe cleantechtoepassingen het levenslicht zien.

De introductie van nieuwe technologische cleantechprocessen verloopt ook niet altijd even vlekkeloos. Op die momenten kunnen de media heel wat imagoschade aanrichten door kleine, tijdelijke tekortkomingen ongenuanceerd uit te vergroten. Het actief betrekken van representatieve vertegenwoordigers van omwonenden en andere belanghebbenden in een eerlijke en open communicatie, kan dit voorkomen. Gerichte, eenvoudige en duidelijke informatie geeft inzicht in de vernieuwende cleantechdoelstellingen van het betreffende bedrijf of project. Dit kan zelfs leiden tot een actieve aanvaarding door de lokale gemeenschap en kan een internationaal uithangbord zijn (zie de Global Cleantech Top 100).

Kansen voor nieuwe cleantechtoepassingen

Het inzetten van cleantech kan nieuwe opportuniteiten aanreiken waaraan de samenleving, in een duurzaam model, de facto nood heeft. Enerzijds is er de evidente ecologische winst: nieuwe technologische ontwikkelingen kunnen ervoor zorgen dat de impact van de industrie, de landbouw en de mens op het milieu en de natuur verkleint. Cleantechaanhangers stellen daarom de waarde van ecosystemen niet meer ter discussie. Dat Cleantech ook economisch rendabel kan zijn, wordt bewezen door bedrijven die bv. het cradle to cradle-principe hanteren in hun productie (cfr. Cradle To Cradle Products Innovation Institute).

Verder is het niet ondenkbaar dat in de nabije toekomst het principe van “de vervuiler betaalt” wordt veralgemeend. Dat wordt op lange termijn trouwens een noodzaak. De samenleving zal er binnenkort niet meer voor kunnen kiezen om onduurzame producten, diensten of processen te leveren. Burgers worden hier volop op voorbereid (zie het Generation Awake Project van de EU) en ook de productieregels verstrengen geleidelijk in die richting (zie Europees beleid hulpbronnenefficiëntie).

Op een bepaald kantelmoment zal duurzaam produceren en consumeren, met een beperkte impact op het milieu, de standaard worden. Cleantechoptimisten zien deze transitie als een opportuniteit. Bedrijven die nu al investeren in cleantech, krijgen immers in een niet te onderschatten economische voorsprong. De tijd is rijp om die voorsprong te nemen. Een bedrijf dat vandaag cleantechconcepten ontwikkelt en inbouwt in zijn dagelijkse werking, zal morgen klaar zijn voor de nieuwe maatschappelijke realiteit. Bij het eerder vermelde voorbeeld van Enhanced Landfill Mining zal de ervaring die nu wordt opgedaan bij de verwerking van historische stortplaatsen, ook kunnen gebruikt worden om nieuwe stortplaatsen, wereldwijd, zodanig in te richten dat een verantwoorde verwerking al mee in het proces zit om grondstoffen in een kringloop van hergebruik te houden.

Bedrijven plukken ook op korte termijn de vruchten van hun cleantechinvestering door de gerealiseerde besparingen (energie, materialen, logistiek, enz.). De lange-termijn doelstelling is natuurlijk de verwerving van een unieke concurrentiepositie in de markt. Een interessant voorbeeld is Melotte. Dat bedrijf wist door de introductie van baanbrekende grondstofbesparende technologie en productiemethoden 5 tot 10 jaar voorsprong op zijn concurrenten te verzekeren. Dankzij zijn investeringen kan het ook probleemloos de concurrentie met lageloonlanden aan.

Een onmiddellijke ommezwaai naar cleantech is natuurlijk niet voor elk bedrijf weggelegd. Cleantech kan ook geleidelijk aan geïntroduceerd worden, van “cleanertech” tot uiteindelijk “cleanest-tech”. Een duidelijke visie en transitieplan zijn hierbij natuurlijk aangewezen. Zo loopt het proces niet halverwege vast.

Dit artikel verscheen eerder in het tijdschrift milieuDirect van december 2011.