ANTWERPEN - Op de derde lezing over water en klimaat presenteerde de Slovaakse ingenieur Michal Kravcik enkele tot nadenken stemmende inzichten.
Dat de klimaatverandering wel degelijk een invloed heeft op de waterhuishouding in de wereld, kwam in de voorbije lezingen al uitgebreid aan bod. Maar volgens Michal Kravcik kan water ook bijdragen tot een tempering van de effecten van de klimaatverandering. Om die gedachtengang te begrijpen, is het onderscheid tussen de grote en de kleine watercyclus belangrijk.
We spreken van een kleine watercyclus als het gaat over neerslag die valt op ongeveer hetzelfde gebied als dat waarvan het via verdamping afkomstig is (in de zee of op het land). De uitwisseling van water tussen zee en land wordt de grote watercyclus genoemd. Elk jaar verdampt ongeveer 550.000 km3 water in de atmosfeer. Daarvan is 86% afkomstig uit de oceanen en 14% van de continenten. Van al dat verdampte water valt 74% in de vorm van neerslag op de oceanen en 26% op de continenten. Een deel van die neerslag wordt door de grond opgenomen, door planten opgezogen en opnieuw verdampt. Een deel vult de grondwatervoorraden aan en de rest stroomt terug naar zee via beken, kanalen en rivieren. Als de grote watercyclus in balans is, stroomt er evenveel water terug naar zee als er op het land is neergevallen. Maar als er meer water terug vloeit dan er door de regens en sneeuw is aangevoerd, droogt het land uit. Dat is bijvoorbeeld het geval als door menselijk ingrijpen de infiltratie van neerslag in de bodem vermindert, met name door ontbossing, landbouw en verstedelijking.
De kleine watercyclus is al even belangrijk en kwetsbaar. Het merendeel van de neerslag boven land is afkomstig van de verdamping van water uit diezelfde landoppervlakte – bossen, rivieren en meren inbegrepen. Maar omdat de meeste geïndustrialiseerde landen hun bodem betonneren, asfalteren, bebouwen en overal het water opvangen om het zo snel mogelijk naar rivieren en zeeën af te voeren, geraakt de kleine watercyclus verstoord. Als we daarentegen water langer vasthouden en beter in de grond infiltreren, kunnen we 'water zaaien' en de kleine watercyclus herstellen.
Modderstromen
Door de klimaatverandering geraakt de hydrologische cyclus steeds meer verstoord. De wereld wordt geplaagd door extreem weer: enerzijds meer overstromingen in sommige gebieden en tijdens bepaalde periodes en anderzijds grotere periodes van droogte in bepaalde gebieden.
Slovakije werd de laatste jaren opgeschrikt door modderstromen die voor miljoenen euro schade aanrichtten. Kravciks NGO probeert voor een fractie van die kosten zulke rampen te voorkomen. Vaak zijn de modderstromen afkomstig uit bossen waarin bomen werden gerooid. Zware bosbouwmachines maken de ondergrond kaal en moeilijker doordringbaar. Houtafval wordt slordig opgeruimd. Bij hevige regenval sleept het water het hout mee, zodat her en der op de de steile Slovaakse hellingen beverdammen worden gevormd, plekken waar het hout een barrière vormt. Bij een nieuwe regenbui kunnen de beverdammen de vloed in de kolkende, door de bosbouwers aangelegde afvoergeulen niet houden, en vallen ze als dominostenen, met vernietigende modderstromen en overstromingen tot gevolg. De NGO Mens en Water vermijdt zulke situaties door zelf eenvoudige dammen aan te leggen, die het water tegenhouden, zodat het verdampt of infiltreert in de bodem. Daardoor ontstaat vegetatie die het regenwater beter vasthoudt en de kleine watercyclus ten dele herstelt. Een voorbeeld dat navolging verdient in landen die met soortgelijke problemen kampen.
Water en vuur
Michal Kravcik pleit voor een nieuwe waterpolitiek. Waterbeheer heeft zich in het verleden al te exclusief gefocust op waterkwaliteit, stelt hij. Om te komen tot een nieuwe aanpak, moeten we ons bewust worden van de link tussen energie en water. Een gecultiveerde en gedraineerde (landbouw)oppervlake, een gebouw en een stad kaatsen veel meer zonnewarmte terug dan een groengebied zoals een bos of een grasveld. Vegetatie weerkaatst 5 à 10% van de kortegolf-zonnestraling, een droog gebied, zoals een stad, 35% en sneeuw tot 90%. Ontbossing en urbanisatie dragen zo bij tot een kolossale toename van warmte in de atmosfeer. Kravcik berekende dat de hitte die wordt weerkaatst door een kleine stad (10 km2) op een zonnige dag gelijk staat aan het geïnstalleerd vermogen van alle krachtcentrales in Slovakije (6.000 MW). We kunnen de opwarming van de aarde dus tegengaan door veel meer aandacht te besteden aan groen in onze steden en erbuiten.
Vlaams waterbeheer
Katrien Van Eerdenbrugh, hoofd van de afdeling hydrologische research van het Waterbouwkundig Laboratorium, licht toe wat Vlaanderen doet inzake waterbeheer en zuinig omspringen met water. Door de eeuwen heen zijn de Vlaamse bevaarbare waterwegen steeds meer verbonden geraakt door een netwerk van kanalen, dat tussen de 16de en de 20ste eeuw is uitgebouwd, met een hoogtepunt in de 19de eeuw. Kanalen die in de eerste plaats aangelegd werden voor scheepvaart, maar ook militair-strategische doelen hadden of belangrijk waren en zijn voor het waterbeheer. Zoals als eerder werd aangestipt, is Vlaanderen helemaal niet de waterrijke regio waarvoor hij door de meeste mensen wordt aanzien. Integendeel, volgens officiële normen geldt minder dan 2.000 m3 per water per persoon als zeer weinig water. In Vlaanderen neemt deze hoeveelheid steeds sterker af. In het jaar 2000 was het nog 1.480 m3, in 2010 maten we 1.442 m3 en voor 2025 wordt 1.417 m3 per persoon per jaar verwacht.
We moeten in de toekomst dus zuiniger omspringen met ons water, dat we delen met onze buurlanden en Wallonië. Vrijwel al 'onze' rivieren ontspringen buiten Vlaanderen en de belangrijkste monden ook in het buitenland uit. Het Waterbouwkundig Laboratorium draagt bij tot een efficiënter waterbeheer door een grondige inventaris van alle onttrekkingen en lozingen in de Vlaamse waterwegen in kaart te brengen. De spanning tussen watervraag en wateraanbod kan worden weergegeven in kostenramingen. Zo werd na de zeer droge zomer van 1976 berekend wat de kostprijs is van pompen om het water van het Albertkanaal efficiënter te beheren. Bij het versluizen van schepen worden enorme massa's water verplaatst. De efficiëntie kan worden bevorderd door schepen te groeperen, en alleen stroomopwaarts te versluizen als er tegelijk ook stroomafwaarts wordt versluisd.
De kostenramingen van de scenario's met en zonder pompen in het droge jaar 1976 spreken voor zich. Zonder pompen kon er 98 dagen niet worden gevaren en zaten de Antwerpse Waterwerken (AWW) 102 dagen zonder reserves, goed voor een totale kost van 7,8 miljard euro. Met pompen stonden de AWW-reserves niet één dag droog en kon er elke dag worden gevaren: een kost van 83 miljoen euro. Op basis van deze studie zijn de pompen inmiddels besteld en zullen er dagelijks hele sluisladingen water worden bespaard.
Het computermodel van het Waterbouwkundig Laboratorium wordt ondertussen verder op punt gesteld. Zo leren we ook in Vlaanderen beter rekening te houden met de gevolgen van de klimaatverandering (denk aan de overstromingen), kunnen we maatregelen treffen om zuiniger met water om te springen en kan de verstoorde hydrologische cyclus worden hersteld.
Meer weten over water en klimaat?
De Engelstalige lezingenreeks Water in de wereld wordt georganiseerd door het Instituut voor Milieu en Duurzame Ontwikkeling van de Universiteit Antwerpen in samenwerking met de Vlaamse Milieumaatschappij en ARGUS. Ze kadert in de Leerstoel Integraal Waterbeheer van de UA maar is voor iedere geïnteresseerde toegankelijk. Volgende en laatste afspraak op 5 mei. Meer info en presentaties van de sprekers op www.argusmilieu.be.
ARGUS informeert en inspireert voor een duurzame, milieuvriendelijke samenleving.
De nieuwssite www.argusactueel.be brengt nieuws en actualiteit over milieu, natuur en duurzame ontwikkeling.
Maak kennis met alle andere projecten van ARGUS op www.argusmilieu.be.
