3 Maart 2011 - Water voor morgen

Dr. Winnie Gerbens-Leenes van de universiteit van Twente schetste de context van het wereldwijde waterprobleem. Water is een schaarse grondstof, die de mens ook 2000 jaar geleden al over lange afstand transporteerde, getuige bouwwerken als de Pont de Gard. Maar water wordt steeds schaarser. Vandaag is het transport en het gebruik van water goed voor een vijfde van het totale energieverbruik van de staat Californië.

Onze aarde mag vanuit de ruimte dan wel de blauwe planeet lijken, het water op aarde is voor 97% zeewater. Van de 3% zoet water zit bijna 70% vast in ijskappen en gletsjers. 30% is grondwater. Het oppervlaktewater is slechts goed voor 0,3%, dat zich in meren (87%), moerassen (11%) en rivieren (2%) bevindt. Niet al dat water kan zomaar ongestraft door de mens worden gebruikt. Een verdere beperking is dat 80% van het beschikbare water in de cyclus moet blijven, of er treden problemen op, zoals het droogvallen van rivieren en meren.

Ir. Hilde Wustenberghs, expert milieueffecten van de landbouw van het Instituut voor Landbouw- en Visserij-onderzozek wees er in haar presentatie op dat zich voor de West-Vlaamse landbouw al problemen stellen. Het grondwater, dat van steeds dieper moet worden opgepompt, wordt steeds zouter. 'Het systeem dreigt zichzelf te vernietigen', besloot Wustenberghs, die het belang van waterrecyclage in de landbouw benadrukte.

Zwembaden uit Brazilië
De hoeveelheid zoet water op onze planeet is constant, maar het verbruik van water door de mens is geëxplodeerd. Rond 1900 bedroeg het wereldverbruik van water ca. 500 km³ per jaar, bijna volledig gebruikt door de landbouw. Vandaag is het waterverbruik door de landbouw vervijfvoudigd en slokken ook gemeenten en industrieën flink wat water op. In 2000 was het wereldwijde waterverbruik al opgelopen tot 4.000 km³ per jaar. Bovendien vond een loskoppeling plaats tussen de plek waar voedsel en andere producten worden geproduceerd, en de plekken waar ze worden geconsumeerd.

Wanneer wij in Europa een hamburger eten, heeft dat een impact op het waterverbruik in Brazilië, om er de sojabonen te kweken waarmee de runderen worden gevoed. Alleen al om de sojabonen te kweken die jaarlijks van Brazilië naar Groot-Brittanië worden verscheept, is een half miljoen Olympische zwembaden vol water nodig. Als we een T-shirt kopen in Europa, heeft dat een impact op het waterprobleem van het Aralmeer, een streek waar veel katoen vandaan komt. We eten zelfs geïmporteerde aardbeien uit het waterschaarse Zuid-Spanje. Bovendien dragen industrie en landbouw wereldwijd bij tot niet alleen waterverbruik maar ook watervervuiling.

De watervoetafdruk
Om een beter beeld te krijgen van onze lokale en globale impact op water, introduceerde dr. Gerbens-Leenes het concept 'water footprint' (WFP) of watervoetafdruk. Dat is een veelomvattende manier om ons direct en indirect waterverbruik te meten, en mogelijk te verrekenen in de prijs van producten. Of minstens om consumenten bewust te maken van hun invloed op waterverbruik.

Interessant aan dit concept is dat het niet alleen rekening houdt met het verbruikte grond- en oppervlaktewater (het zogenaamde 'blauw water'), maar ook met 'groen water' (regen) en 'grijs water' (het water dat gebruikt wordt om vervuild water dermate te verdunnen dat het aan de lozingsnormen beantwoordt). De nationale watervoetafdruk van een land wordt gecomplementeerd met de virtuele import en export van water. Virtueel, omdat het niet over water an sich gaat, maar over water dat is gebruikt om landbouw- of andere producten te vervaardigen.

Landbouw, de grote slokop
De wereldbevolking verbruikt 7.450 Gm³ per jaar. Daarvan heeft 85,8% te maken met de consumptie van landbouwproducten. 9,6% van de mondiale WFP wordt veroorzaakt door de consumptie van industriële goederen en 4,6 % is afkomstig van huishoudelijk watergebruik. WFP-berekeningen leren dat we ons te vaak blindstaren op het waterverbruik in huis.

Een (Britse) consument verbruikt slechts 3% van zijn WFP in huis (150 liter per dag). 97% van ons waterverbruik is onzichtbaar. Een gemiddelde consument verbruikt in feite 3.400 l per dag aan landbouwproducten en 1.100 l/dag aan industriële producten. 60 à 65% van onze WFP wordt in een ander land gerealiseerd. De katoenindustrie van de Europese Unie is een gigantische importeur van (virtueel) water, voornamelijk uit India en de streek rond het Aralmeer.

De WFP van groenten en fruit is minder complex dan die van dierlijke producten. Bij die laatste moet niet alleen het water in rekening gebracht worden dat nodig is om het dier van voedsel te voorzien, maar ook het water dat het dier tijdens zijn leven drinkt. Die gecombineerde gegevens kunnen dan verrekend worden per kilo consumptievlees. Een kilo rundsvlees heeft de grootste WFP (15 m³ water). Voor een kilo varkensvlees is 5 m³ nodig, voor 1 kilo kaas eveneens. Voor alle duidelijkheid: het water dat een koe drinkt, maakt minder dan 1% uit van haar WFP. 99% van haar WFP wordt veroorzaakt door de productie van 1.300 kilo granen en 7.200 kilo vezels. Bovendien moet je er rekening mee houden of een koe zich voornamelijk met gras voedt (en dus vooral groen water verbruikt), of in een industriële boerderij wordt opgekweekt (met blauw en groen water, en gedeeltelijk geïmporteerd water, vanwege het geïmporteerde voer). Landbouw die gebruik maakt van (kunst)mest en pesticiden draagt bovendien ook bij tot de grijze WFP, omdat er bij deze processen water wordt vervuild.

Door mensen bewust te maken van de WFP van hun producten, kunnen consumenten aangemoedigd worden om andere keuzes te maken, onder andere met deze confronterende cijfers.

De watervoetafdruk van energie

Negenhonderd liter voor één kilo maïs, dat heeft niet alleen zijn gevolgen voor wat we eten, maar ook meer en meer voor hoe we rijden. Maïs wordt immers ook gebruikt voor de productie van ethanol. Water oppompen, ontzilten, transporteren en zuiveren kost steeds meer energie. En energie verbruikt steeds meer water, stipte dr. Gerbens-Leenes aan. Algemeen is de WFP van hernieuwbare energie groter dan die van niet-hernieuwbare, zo blijkt uit haar onderzoek.

Wanneer de doelstelling gehaald wordt om 10% van de voor transport gebruikte brandstoffen door bio-ethanol te vervangen, is de impact op de WFP aanzienlijk. In de VS dreigt de voorraad hernieuwbaar blauw water tegen 2030 kleiner te worden dan het geschatte waterverbruik, mede door de verwachte stijging in de productie van ethanol. Het mag niet verwonderen dat de VS het land zijn met de grootste WFP per kop, op de voet gevolgd door Italië en Thailand. Andere grootverbruikers van water (vooral voor landbouw) zijn Nigeria, Rusland, Mexico, Brazilië en Indonesië.

Wat kan je doen als consument, stad of bedrijf?

De bewuste consument kan zijn WFP verkleinen door producten te kiezen met een lagere WFP. Daarvoor heeft het belang wanneer, waar en hoe de producten zijn vervaardigd of gekweekt. De tools en calculatoren op de website van het WFP network kunnen daarbij helpen.

Rob D'Hondt van het European Water Partnership (EWP) stelde een andere manier voor om de WFP te verkleinen. Zijn organisatie helpt bedrijven en steden met het in kaart brengen van hun waterverbruik, met als doel het watergebruik te verduurzamen. Een methode van 'water stewardship' naar het model van het duurzame houtbeheer van FSC. EWP zit nu volop in de fase van de pilootstudies en kreeg grote bedrijven aan boord zoals BASF en The Coca Cola Company.

Boeren worden via diverse landbouworganisaties bij het initiatief betrokken. Ook een aantal golfterreinen die hun slechte imago willen verbeteren door te werken aan duurzaam watergebruik nemen deel. Het risico op greenwashing is reëel, maar EWP doet er alles aan om kwalitatief onderzoek te verrichten en de (toekomstige) certificering van duurzame waterverbruikers door een derde partij te laten uitvoeren. Een in het oog te houden initiatief.

Meer weten over water en klimaat?

De Engelstalige lezingenreeks Water in de wereld wordt georganiseerd door het Instituut voor Milieu en Duurzame Ontwikkeling van de Universiteit Antwerpen in samenwerking met de Vlaamse Milieumaatschappij en ARGUS. Ze kadert in de Leerstoel Integraal Waterbeheer van de UA maar is voor iedere geïnteresseerde toegankelijk. Volgende afspraken 7 april en 5 mei. Meer info en presentaties van de sprekers op www.argusmilieu.be.