10 Mei 2010 - Aardgas: de properste vervuiler

Aardgas is bij verbranding de meest milieuvriendelijke fossiele brandstof en er worden nog altijd nieuwe voorraden gevonden. Twee redenen waarom het ernaar ziet uit dat het gasverbruik verder zal toenemen. Enige scepsis is weliswaar geboden, want aardgas is dan wel (relatief) milieuvriendelijk bij de verbranding, hetzelfde kan niet altijd gezegd worden over de ontginning.

Aardgas is een niet-giftig gas dat voor ongeveer 90% uit methaangas bestaat. Het aardgas zoals we dat vandaag in België gebruiken, is 600 miljoen jaar oud. Het ontstond door de afbraak van organische resten van dierlijke en plantaardige oorsprong diep onder de oppervlakte van de aarde. Daar bleef het gas gedurende miljoenen jaren opgesloten, dikwijls samen met fossiele olie.

Stop verspilling van gas

Aanvankelijk werd het gas dat vrijkwam bij de ontginning van olievelden zonder meer afgefakkeld (dus verbrand) of in de atmosfeer losgelaten. Zelfs vandaag, in tijden waarin het bewustzijn groeit dat fossiele brandstoffen een schaars goed zijn en dat CO₂-uitstoot zo veel mogelijk dient te worden beperkt, wordt nog voor miljarden euro's aardgas op die manier verbrand en verspild. Het Global Glas Flaring Reduction Partnership (GGFR) van de Wereldbank berekende dat er per jaar wereldwijd 150 miljard m³ zogenaamd overtollig gas wordt geloosd of verbrand, waardoor er elk jaar 400 miljoen ton broeikasgassen in de atmosfeer terecht komen. Die hoeveelheid gas is gelijk aan een derde van wat de Europese Unie elk jaar aan aardgas verbruikt. Het gas dat in Afrika afgefakkeld wordt, zou volstaan voor de productie van 200 terrawat-uur elektriciteit, meer dan het dubbele van het huidige elektriciteitsverbruik in Afrika ten zuiden van de Sahara en ten noorden van Zuid-Afrika.

Het systematisch affakkelen van aardgas gebeurt in landen en streken waar het ontbreekt aan de infrastructuur om het gas te stockeren of te verdelen over een eigen aardgasnetwerk. Het GGFR helpt landen als Algerije, Kameroen, Equatoriaal Guinee, Kazachstan, Qatar en Nigeria om de nodige stappen te zetten naar 'zero flaring'. In Nigeria, met 20 miljard m³ per jaar de grootste affakkelaar van aardgas ter wereld, worden zelfs plannen gesmeed voor een binnenlands aardgasnetwerk.

De properste vervuiler

In vergelijking met steenkool en aardolie scoort aardgas aanzienlijk beter op het gebied van CO₂-uitstoot in verhouding tot de calorische waarde. De CO₂-uitstoot van een aardgasgestookte elektriciteitscentrale ligt 45% lager dan van een vergelijkbare kolengestookte en 30% lager dan een oliegestookte. Centrales op steenkool vervangen door centrales op aardgas scheelt dus bijna de helft in de uitstoot van CO₂.
Het in de Verenigde Staten gebruikte aardgas is voor 99% afkomstig uit eigen land en Canada, een pluspunt voor de Amerikanen, die het belangrijk vinden om voor hun energiebevoorrading niet van derde landen afhankelijk te zijn. Aardgas was in 2008 goed voor ongeveer 25% van de totale energieconsumptie in de Verenigde Staten, alleen olie is nog belangrijker. Het aardgas wordt voornamelijk gebruikt in de industrie (35%), bij elektriciteitsproductie (30%) en in huishoudens (20%).

Nieuwe vondsten en nieuwe ontginningsmethodes maken het aannemelijk dat de prijs van aardgas in de VS zou kunnen gaan dalen. Maar dat is niet noodzakelijk goed nieuws voor het milieu. Een analyserapport van Resources for the Future (RFF), een onderzoeksinstituut uit Washington, bekijkt de gevolgen van de vondst van grote schaliegasvoorraden in de VS, die bovendien dankzij nieuwe ontginningstechnieken veel goedkoper kunnen worden geëxploiteerd dan voorheen werd aangenomen. Het zogenaamde schaliegas is aardgas dat zit opgesloten in schalielagen, een bepaald soort kleisteen.
Meer en goedkoper gas leidt niet automatisch tot minder CO₂-uitstoot, stelt het RFF-rapport. Natuurlijk gas kan alleen functioneren als brug naar een CO₂-arme toekomst in een context van CO₂-beperking door een cap-and-trade-systeem, luidt het. Goedkoper gas zonder cap-and-trade zorgt weliswaar voor minder verbruik van olie en steenkool, maar ook van minder CO₂-vrije kernenergie en hernieuwbare energie. Goedkoop gas zonder meer zorgt bovendien voor een stijging van het totale energieverbruik en een lichte stijging van de CO₂-uitstoot.

De keerzijde van schaliegas

De techniek om aardgas uit voorheen onontginbare rotsformaties te ontginnen heet hydraulic fracturing, wat kan worden vertaald als 'hydraulisch breken'. Bij hydraulische fracturatie worden miljoenen liter water, vermengd met zand en chemicaliën onder hoge druk tot 3.000 meter in de rotsbodem ingespoten. Dit mengsel onder druk zorgt ervoor dat de rotsformatie barsten gaat vertonen. Die scheuren worden opengehouden door het zand, waarna het gas naar de oppervlakte stijgt. Negen op de tien aardgasbronnen in de VS wordt op die manier ontgonnen, wat tot bezorgdheid heeft geleid onder wetenschappers. De onderzoeksjournalisten van ProPublica geraakten ervan overtuigd dat "fracturatie de rode draad is in meer dan duizend gevallen van watervervuiling in zeven staten. Fracturatie is de waarschijnlijke oorzaak van tientallen problemen met waterbronnen, waarbij het beton of staal dat het gas en het boorvocht moest scheiden van de watervoerende lagen, het begaf onder de hoge druk, zodat vervuilende stoffen in het drinkwater belandden. In honderden gevallen zijn afvalwater en chemicaliën afkomstig uit hydraulische fracturatie in oppervlaktewater en grondwatervoorraden terecht gekomen."

Nog slechter nieuws voor de fracturatielobby is dat de University of Texas een verband meent te zien tussen hydraulische fracturatie en aardbevingen. Het Environmental Protection Agency van de VS is ondertussen met een groot onderzoek begonnen naar de effecten van hydraulische fracturatie. En het huis van Afgevaardigden probeert er een wet door te krijgen waardoor gaswinnende bedrijven verplicht zouden zijn om bekend te maken welke chemicaliën ze in de ondergrond pompen, iets dat ze nu kunnen weigeren omdat zulke informatie beschouwd wordt als bedrijfsgeheim. Op dit moment zijn er nog maar tien staten die vereisen dat de gebruikte chemicaliën bekend worden gemaakt. Eenentwintig van de eenendertig naar gas borende staten hebben overigens helemaal geen specifieke regelgeving rond hydraulische fracturatie.

Gas in België

Vervuiling door gaswinning in eigen land, daar hebben we in ons land alvast geen last van. België voert al zijn aardgas in. Het Fluxys-net verspreidt enerzijds laagcalorisch aardgas afkomstig uit het Nederlandse gasveld van Slochteren en anderzijds een mengeling van hoogcalorisch gas uit onder meer Noorwegen, Groot-Brittanië, Rusland en Algerije. Het Slochterse gas bestaat voor ongeveer 83% uit methaan (CH₄) en bijna 11% stikstofgas (N₂), bij het hoogcalorisch gas is het methaangehalte hoger (tot meer dan 92%).

In België dekt aardgas 25% van het primaire energieverbruik. In 2006 werd 28% van het in België verdeelde aardgas gebruikt voor de opwekking van elektriciteit en in WKK. Rechtstreekse leveringen aan de industrie waren goed voor 27% en 43% werd via de distributienetbeheerders geleverd. Aardgas wordt in ons land dus voornamelijk gebruikt voor verwarming en elektriciteitsopwekking. Transport is een verwaarloosde sector. Rijden op aardgas is nochtans veel milieuvriendelijker dan rijden op diesel. De uitstoot van CO, CO₂ en NO_x ligt aanzienlijk lager. Bovendien is rijden op aardgas veel stiller én veel goedkoper. Een nadeel is dan weer de opslag van gas in voertuigen. Die gebeurt onder hoge druk (CNG of Compressed Natural Gas). Het gewicht en het volume van de tank maken aardgas minder interessant voor lange afstanden, maar voor stadsverkeer is het prima geschikt. Voorlopig blijft het wachten op meer aardgastankstations, die voorlopig nog op twee handen te tellen zijn.

Nederland zet in op aardgas

Nederland heeft inmiddels besloten in te zetten op vloeibaar aardgas (LNG) voor transport. Het platform Duurzame Mobiliteit van het Nederlandse ministerie voor Economische zaken is in gesprek met grote distributeurs die willen meewerken aan een experiment. In een eerste fase zouden een achthonderdtal voertuigen gebruik maken van een landelijk netwerk van aardgastankstations.

Nederland laat zich daarbij inspireren door Duitsland, waar in 2007 al 62.000 voertuigen op aardgas reden. Het Duitse experiment maakte duidelijk dat er eerst een basisnetwerk van tankstations moet zijn voor particulieren en bedrijven overgaan tot de aanschaf van voertuigen op aardgas, of de ombouw van hun bestaand wagenpark. Wereldwijd rijden er inmiddels meer dan 5 miljoen auto's op aardgas. Waar wachten wij Belgen nog op?