2 November 2011 - Alle Europese vlinders samen in één atlas

Aan de nieuwe atlas, getiteld Distribution Atlas of Butterflies in Europe, is bijna tien jaar gewerkt. In totaal werden 655.000 gegevensreeksen samengebracht in één overzichtswerk. In de meer dan vijfhonderd pagina’s tellende atlas staan alle 441 Europese (dag)vlindersoorten beschreven – ter vergelijking: in de hele wereld komen tussen de vijftien- à twintigduizend verschillende vlindersoorten voor. Voor elke soort is er een Europese kaart waarop de verspreiding van de vlinderpopulaties, op basis van de laatste tellingen door vrijwilligers, is te zien.

Volgens Hans Van Dyck, professor gedragsbiologie en natuurbehoud aan de Université Catholique de Louvain, bewijst de nieuwe atlas in ieder geval dat er in Europa een erg actief samenwerkingsverband bestaat tussen vlinderdeskundigen (zogeheten lepidopterologen). ‘Een belangrijk voordeel van zo’n atlas is dat inspanningen voor de bescherming van een bepaalde soort, nu op veel grotere schaal kunnen worden gecoördineerd. Als een soort bijvoorbeeld niet erg verspreid is – zowel op het gebied van populatiedichtheid als leefgebied – dan zijn initiatieven op Europese schaal nodig’, aldus Van Dyck.

Natuurlijk is de link met de klimaatopwarming snel gemaakt. ‘Vlinders waren een van de eerste soorten waarbij we duidelijke aanwijzingen zagen voor veranderingen in verspreiding als respons op de klimaatverandering’, zegt Van Dyck. Maar hoe kwetsbaar zijn vlinders eigenlijk voor schommelingen in het klimaat? En wat komt bij vlinders op de eerste plaats: klimaat of habitat? Van Dyck: ‘Bij vlinders is het niet of-of, maar en-en. Dat is een boeiende biologische complexiteit die typisch is voor deze insecten. Verlies van habitat is een dominant probleem, maar klimaatverandering kan voor extra druk zorgen. Als een populatie al teruggelopen is door verlies van een geschikte habitat, kan een afwijkend seizoen (bijvoorbeeld een lange periode van droogte) gemakkelijk de doodsteek geven.’

Een Europese vlinderatlas geeft dan wel een goed beeld van de globale verspreiding over landen en regio’s heen, de keerzijde is natuurlijk dat detailinformatie ontbreekt. ‘Nochtans is net die detailinformatie – vaak zijn dit zeer lokale gegevens – cruciaal om alle signalen goed op te pikken. Zo hebben we de laatste vijftien à twintig jaar in Vlaanderen twee belangrijke trends geïdentificeerd. Enerzijds blijven kieskeurige soorten, die als habitatspecialisten door het leven gaan, steevast achteruitboeren – zelfs in natuurreservaten, en dus ondanks intensieve zorgen. Het probleem hierbij is dat het beschermen van kleine, geïsoleerde populaties altijd lastig is (het gentiaanblauwtje dat leeft in natte heide, waar hij samenleeft met knoopmieren, is hier het schoolvoorbeeld). Anderzijds zien we bij soorten die tot voor kort relatief sterk verspreid waren, de jongste jaren een zorgwekkende daling van de getelde aantallen. De argusvlinder is hier het meest spectaculaire voorbeeld van. Deze vlinder kwam courant voor in graslanden, maar is vandaag in meerdere streken in Vlaanderen verdwenen. Zelfs in de Kempen, waar de meeste vlindersoorten voorkomen, is hij zo goed als verdwenen. We vinden hem alleen nog in het Antwerpse havengebied en in de polders in West-Vlaanderen. De achteruitgang van deze ‘algemene soorten’ kunnen we niet aanpakken in de natuurreservaten alleen. Dat vergt een aanpak met kennis van zaken in de gebieden buiten de natuurreservaten.’

Hoe is het dan met de vlinders in Vlaanderen gesteld? Van Dyck: ‘Globaal genomen is een derde van de soorten die ooit zijn gespot in Vlaanderen, al verdwenen. En een ander derde is bedreigd. Eigenlijk is dus tweederde van de dagvlinders reeds verdwenen of bezig te verdwijnen – als gepaste maatregelen uitblijven. We kampen met een heuse vlindercrisis, al is dit natuurlijk maar een onderdeel van een grotere biodiversiteitscrisis in Vlaanderen, en bij uitbreiding België en Europa.’