Elk jaar worden enorme hoeveelheden voedsel verspild. Dit gaat gepaard met nutteloze uitgaven, bijkomende milieudruk en, wereldwijd, hogere voedselprijzen. Het besef dat het zo niet verder kan, groeit met de dag.
Eind 2008 meldde de Europese Groep Ethiek dat het in Frankrijk verspilde voedsel volstaat voor de ondervoede bevolking in de Democratische Republiek Congo, en de in Italië weggegooide hoeveelheid om een einde te maken aan de honger in Ethiopië. Kort daarna meldde Mariann Fischer-Boel, toenmalig Europees Commissaris voor Landbouw en Plattelandsontwikkeling, dat de uitstoot van broeikasgassen gerelateerd aan voedsel met een kwart zou dalen, indien de verspilling van levensmiddelen met de helft zou worden teruggedrongen.
Gezamelijke verklaring
Tot vergelijkbare vaststellingen kwam een groep academici en onderzoekers, die op 28 oktober 2010 samenkwam in de gebouwen van het Europees Parlement. In hun ‘Joint declaration against food waste’ meldden ze onder meer: “Ongeveer 50 % van het geproduceerde voedsel gaat verloren, wordt omgezet of verspild. Dit cijfer varieert sterk naargelang land en seizoen. (…) 40 % van het voedsel in de USA wordt weggeworpen. (…) In Zweden is dat 25 %. (…) Voedselverspilling (…) staat in voor ruim een kwart van het totale zoetwaterverbruik, en ruim 300 miljoen vaten olie per jaar. (…) Elke ton verspild voedsel komt neer op de emissie van 4,2 ton CO2. Dit vermijden, zou overeenkomen met het van de weg halen van één auto op vier.” Daar komt nog bovenop dat rottend voedsel de uitstoot tot gevolg heeft van heel wat methaan, een broeikasgas dat 20 à 25 keer krachtiger is dan CO2. Bovendien draagt het bij tot hogere voedselprijzen. Reeds vandaag veroorzaakt dit, op diverse plaatsen in de wereld, heel wat onrust. En aangezien de mondiale bevolking tegen 2050 naar verwachting met 30 % zal zijn toegenomen, zal de druk efficiënt om te gaan met voedsel alleen maar toenemen.
Figuur 1: Een schematisch overzicht van de hoeveelheid voedsel dat jaarlijks door de geïndustrialiseerde landen wordt geproduceerd, en schattingen van de verliezen, omzettingen en verspillingen in de voedselketen. Bron: Smil (2000). Grafiek: Britt-Louise Andersson, Stockholm International Water Institute, 2008.
Hoe zit het dan in België?
In België is het niet anders. Volgens studiebureau RDC Environnement wordt in de Brusselse huishoudens 15 kilogram per persoon, per jaar verspild. De gemiddelde Waal verkwist 14 à 23 kg voedsel per jaar; cijfers bekendgemaakt door OIVO, het Onderzoeks- en Informatiecentrum van de Verbruikersorganisaties. Voor Vlaanderen zijn nog geen cijfers voorhanden. Maar wel voor gans België: 7,4 % zou door de consumenten worden verspild, wat overeenkomt met 660.000 ton, of 1,4 miljard euro; gegevens die bekend werden gemaakt door Fevia, de Federatie van de Voedingsindustrie, die zich daarvoor baseert op een Europese studie.
Legio oorzaken
We sommen enkele oorzaken van voedselverspilling op. Te beginnen bij het moment dat zou moeten worden geoogst. Het gebeurt dat dan landbouwproducten worden vernietigd, op de velden achterblijven of worden gevoederd aan vee omdat de prijs op de markt op dat ogenblik niet goed is. Of omdat, bijvoorbeeld, aardappelen te klein, te groot of van de verkeerde kleur zijn, asperges stengelroest vertonen, appelen hagelschade vertonen,… Eenmaal aangekomen in de industrie of distributiesector, kunnen ze alsnog worden afgekeurd bij een kwaliteitscontrole, op een gegeven moment vervallen blijken, ,…
Tom Quintelier, Milieu- en Energieadviseur bij Fevia: “Concrete cijfers specifiek voor de voedingsindustrie zijn er niet, maar wij gaan uit van maximaal 2 à 3 %. De voedselketen heeft er namelijk niets bij te winnen grondstoffen te verspillen: het is verloren geld. We spreken dan ook liever over ‘voedselverlies’. Het treedt bijvoorbeeld op wanneer iets op de grond valt, als het productieproces hapert,…”
Dan is er nog de distributiesector. Nathalie Ricaille, Espace Environnement: “Daar kunnen perfect consumeerbare producten onder meer verloren gaan in het kader van het kwaliteitsbeleid. Het kan dan bijvoorbeeld gebeuren dat een supermarkt beslist om droge voeding, zoals biscuiterie of bloem, drie maanden vóór de vervaldatum uit de rekken te houden. Als ze dat niet zouden doen, zou het bijvoorbeeld kunnen voorvallen dat een klant koekjes koopt, deze in de kast legt, en dan na twee maanden ziet dat de houdbaarheidsdatum is overschreden.” Eenzelfde strategie geldt voor andere producten: alle yoghurt 6 à 7 dagen vóór de vervaldatum verwijderen, melk 2 dagen ervoor,…
En, last but not least, is er de verspilling waaraan de consument zich schuldig maakt. Tom Quintelier meldt dat een Europese studie heeft uitgewezen dat deze verantwoordelijk is voor bijna de helft van het totaal. De redenen zijn, opnieuw, divers: mensen kopen te grote verpakkingen, koken teveel per maaltijd, bewaren fout of te lang, hebben rommelige en onoverzichtelijke koel- en voorraadkasten waardoor producten niet tijdig worden geconsumeerd, vervoeren levensmiddelen niet zoals het hoort,…
Figuur 2: Verloren gegaan voedsel, per categorie.
En de eindbestemming is…
Het verloren gegane voedsel wordt op diverse manieren behandeld. Jan Verheyen, Woordvoerder OVAM: “Op het niveau van de levensmiddelenindustrie en de distributieketens worden afgekeurde of vervallen levensmiddelen grotendeels afgevoerd naar gespecialiseerde bedrijven die er een grondstof van maken voor dierenvoeding, of een mengsel bereiden voor vergistingsinstallaties. In mindere mate worden levensmiddelen - die de houdbaarheidsdatum nog niet hebben overschreden - herverdeeld naar voedselbanken. Op het niveau van de consument zal verspild voedsel in verschillende verwerkingscircuits belanden, afhankelijk van de aard van het voedsel en de mogelijkheden die de consument heeft het te verwerken. Zo zal groentenafval vooral in de GFT-fractie terechtkomen, terwijl bereid voedsel in de restafvalzak terechtkomt of als kippenvoeder wordt gebruikt.”
Remedies op komst?
Nathalie Ricaille stelt vast dat in de geïndustrialiseerde landen steeds meer initiatieven worden genomen om iets aan deze situatie te doen. In 2007 was Groot-Brittannië een van de pioniers ter zake met de succesvolle ‘Love Food, Hate Waste’-campagne. Twee jaar later, in 2009, meldden de mensen achter dit project dat hun acties de verspilling van 137.000 ton voedsel hadden vermeden.
In Australië probeert project ‘FoodWise’ het tij te keren. En in eigen regio is sedert kort ‘GreenCook’ van start gegaan. De Waalse vzw Espace Environnement is de coördinator. Ricaille: “We hebben als doel van Noordwest-Europa een model voor duurzaam voedselbeheer te maken. Daartoe brachten we actoren samen uit vijf landen: het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Nederland en België.” Deelnemers in België zijn (naast het Waalse Espace Environnement): Leefmilieu Brussel-BIM, OIVO, Fost Plus en Eurotoques. Een Vlaamse partner is er niet, al vindt ter zake wel kennisoverdracht plaats met de Vlaamse OVAM en het Belgische Fevia.
Wel bond in Vlaanderen Minister-president Kris Peeters onlangs de kat de bel aan. “Mijn administratie onderzoekt de ‘carbon footprint’ van de Vlaamse veehouderij,” meldt hij. “En er werd een interdepartementale werkgroep opgestart over dit onderwerp. De OVAM heeft de opdracht gekregen om het cijfermateriaal voor Vlaanderen in beeld te brengen in het kader van het project ‘voedselverlies in ketenperspectief’. Ook zal er een overleg zijn met alle betrokkenen in de keten om dit probleem aan te pakken.” De hoop leeft dat deze projecten tot gevolg hebben dat op meer rationele wijze gebruik wordt gemaakt van voeding. Net zoals intussen rationeel energiegebruik steeds evidenter wordt.
Video: De trailer van de documentaire ‘Taste the Waste’, die ook aan de basis lag van de Panorama-uitzending over voedselverspilling op televisiezender Canvas.
ARGUS informeert en inspireert voor een duurzame, milieuvriendelijke samenleving.
De nieuwssite www.argusactueel.be brengt nieuws en actualiteit over milieu, natuur en duurzame ontwikkeling.
Maak kennis met alle andere projecten van ARGUS op www.argusmilieu.be.
