9 December 2009 - Een nieuwe ijstijd door de klimaatopwarming?

In de bioscoopprent ‘The Day After Tomorrow’ tuimelt de wereld in enkele weken tijd in een heuse nieuwe ijstijd. Nieuw onderzoek wijst uit dat dit scenario niet eens zo vergezocht is. William Patterson van de Universiteit van Saskatchewan in Canada en zijn collega’s hebben aangetoond dat het wegvallen van de Noord-Atlantische circulatie in slechts enkele maanden tijd het Noordelijke halfrond in een mini-ijstijd kan onderdompelen. Voorheen werd aangenomen dat zoiets tientallen jaren zou duren.

Ongeveer 12800 jaar geleden werd het Noordelijk halfrond getroffen door een mini-ijstijd, die de wetenschappers kennen als het Jonge Dryas en die ook wel The Big Freeze wordt genoemd. Deze ijstijd duurde zo’n 1300 jaar. Geologisch bewijsmateriaal toont aan dat de Big Freeze werd veroorzaakt door een plotse instroming van zoet water in de Noord-Atlantische en Arctische oceanen doordat het gletsjermeer Lake Agassiz in Noord Amerika overstroomde. Deze gigantische watermassa, met een volume groter dan alle Noord-Amerikaanse meren samen, verdunde de Noord Atlantische transportband, een diepe waterstroming die vanuit het Noordpoolgebied langs de Noord-Amerikaanse kust zuidwaarts gaat en die onder meer aanleiding geeft tot het ontstaan van de golfstroom. Door de verdunning viel deze transportband stil, met alle gevolgen van dien voor het weer in het Noordelijk halfrond. Meer bepaald doken de temperaturen omlaag, werden ganse regio’s bedekt onder een dikke ijslaag en werd de menselijke beschaving uiteengeslagen.

Eerder onderzoek van ijsstalen op Groenland gaf aan dat deze plotse klimaatverandering zich in een tiental jaren voltrok. Maar nieuwe gegevens doen vermoeden dat de verandering veel sneller gebeurde: slechts in enkele maanden, hooguit één of twee jaar tijd.

Patterson en zijn collega’s hebben de tot nog toe meest gedetailleerde beschrijving gemaakt van de ‘Big Freeze’. Ze bestudeerden daarbij diepe modderstalen uit een oud meer, Lough Monreach, in Ierland. Met een scalpel werd laag per laag van de stalen afgeschraapt, slechts 0,5mm dik. Iedere laag komt daarbij overeen met een tijdsperiode van één tot drie maanden.

Koolstofisotopen in elke laag tonen aan hoe productief het meer was, terwijl zuurstofisotopen een beeld geven van de temperatuur en neerslag. Bij het begin van de ‘Big Freeze’ geven deze stalen duidelijk aan dat de temperaturen kelderden en de productiviteit van het meer in enkele jaren tijd stilviel. “Alsof je Ierland vandaag ineens naar Svalbard zou verhuizen, waarbij het in een mum van tijd zou beginnen vriezen dat het kraakt,” zegt Patterson, die zijn bevindingen op een wetenschappelijk congres eind oktober 2009 in het Finse Rovaniemi presenteerde.

Uit de gegevens over de isotopen in de stalen aan het einde van de ‘Big Freeze’, leiden de onderzoekers af dat het zo’n twee eeuwen lang duurde eer het meer en dus ook het klimaat zich weer herstelde. Dat is veel langer dan men vroeger aan de hand van onderzoek van de ijsstalen afleidde. Die deden vermoeden dat dit herstel zich al in een tiental jaar tijd voltrok. “Dat zo’n herstel veel langer duurt dan we voorheen dachten is zeker niet onzinnig,” Aldus Patterson, “Het vraagt immers voldoende tijd eer de circulatie van oceaan- en luchtstromingen weer op gang kunnen komen.”

Of een ‘Big Freeze’ opnieuw zou kunnen gebeuren? Patterson ziet geen enkele reden waarom niet. Patterson: “Als de ijskap van Groenland plots zou smelten, dan zou dit een katastrofe ontketenen.”

Dit onderzoek maakte deel uit van een breed netwerk van 38 individuele research teams uit Europa, Rusland, Canada en de VS in het kader van het European Science Foundation EUROCORES programma ‘Histories from the North – environments, movements, narratives’. In dit initiatief werkten wetenschappers uit een brede waaier van disciplines samen waaronder de menswetenschappen, sociale wetenschappen, de geneeskunde, milieu- en klimaatwetenschappen.