Dé grote uitdaging voor de 21ste eeuw is het uitroeien van de armoede en het realiseren van welvaart voor iedereen. OXfam bestudeerde hoe dit kan.
Belangrijke beperkingen zijn wat het klimaat aankan en wat de aarde op duurzame wijze kan opbrengen. Oxfam brengt dit spanningsveld nu ook visueel in kaart en gaat op zoek naar de fundamenten van een mens- en klimaatvriendelijke economie. De organisatie stelt de sociale ondergrens en de ecologische bovengrens van de menselijke activiteiten voor als een dubbele cirkel waarin het goed toeven is. Binnen die twee cirkels kan elke wereldburger comfortabel en menswaardig leven en dat op een manier die de aarde niet bovenmatig belast. Dat impliceert meer gelijkheid voor iedereen en een veel grotere efficiëntie in de verwerking van natuurlijke grondstoffen tot basisvoorzieningen. Britten en Amerikanen zullen in de visuele voorstelling een donut zien – vandaar de ondertitel van het werkstuk, Can we live within the doughnut? – Belgen en Nederlanders wellicht eerder een reddingsboei. En misschien is dat laatste nog wel de beste interpretatie, want als we ons niet aan deze reddingsboei vastklampen, dreigen we grote sociale en klimaatrampen over ons af te roepen.
De discussietekst A Safe and Just Space for Humanity maakt deel uit van de GROW-campagne van Oxfam. De bedoeling is onder andere te onderzoeken op welke manier voedselzekerheid mogelijk is voor iedereen. In een wereld met beperkte middelen brengt dat een zoektocht met zich mee naar een nieuw concept van welvaart, waarin gelijkheid centraal staat en de grenzen van de duurzaamheid worden gerespecteerd. De tekst is een work in progress waarop iedereen kan reageren, onder andere via de blog. Duurzame ontwikkeling in de ware en volledige zin van het woord betekent niet alleen dat alle mensen de beschikking zouden moeten hebben tot basisbehoeften als voedsel, water, gezondheidszorg en energie, maar ook dat het gebruik van grondstoffen door de mens niet leidt tot gevaarlijke veranderingen in de processen die de aarde draaiend houden. Die voorwaarde is in ons huidig planetair-economisch bestel niet vervuld, want de mens veroorzaakt momenteel een klimaatsverandering en een verlies van biodiversiteit. Tegelijk lijden ongeveer 900 miljoen mensen honger. 1,4 miljard mensen moet zien te overleven met minder dan 1,25 dollar (93 eurocent) per dag.
Toch is het niet zo dat iedereen een menswaardig bestaan geven, gepaard moet gaan met nog meer niet-duurzame ontwikkeling, een verdere uitputting van de aarde en een nog grotere aanslag op de biodiversiteit. Om alle mensen die nu honger lijden – 13% van de wereldbevolking – de broodnodige extra calorieën te bezorgen, volstaat 1% van het voedsel dat nu op aarde beschikbaar is. Als je de 19% wereldburgers die nu geen elektriciteit hebben van stroom zou voorzien, zou dat een toename in de wereldwijde CO2-uitstoot veroorzaken van minder dan 1%. Met amper 0,2% van het wereldwijde BBP zou je de 21% van de wereldbevolking die nu overleeft op minder dan 93 eurocent uit de armoede kunnen verlossen. Armoede, honger en energiebehoeften oplossen is veel eenvoudiger te realiseren dan het grootste probleem oplossen waar de aarde mee kampt: de overconsumptie door de ongeveer 10% rijkste wereldburgers en de productiemethoden van de bedrijven die hun diensten en goederen leveren. Enkele ontluisterende cijfers: 16% van de wereldbevolking gebruikt 57% van alle elektriciteit. 50% van alle CO2-uitstoot ter wereld wordt door amper 11% van de wereldbevolking veroorzaakt. 57% van het wereldinkomen is in handen van 10% van de mensen. 33% van het wereldwijde stikstofbudget wordt gebruikt om vlees te kweken voor EU-burgers, ongeveer 7% van de wereldbevolking. Veel Europeanen eten meer melk en zuivel dan goed voor hen is. Onder andere daardoor gebruikt de mensheid vier keer meer stikstof dan duurzaam is.
De mens lijkt collectief zijn gevoel voor maat en richting kwijt. Kate Raworth van Oxfam benoemt drie oorzaken van de dubbele blinde vlek die armoede tolereert en overconsumptie aanmoedigt. Overheden hebben aan beide problemen al decennialang te weinig aandacht besteed. Ze hebben zich toegespitst op de belangen van de machtigen. Economische indicatoren als de groei van het BBP hebben geen oog voor sociale rechtvaardigheid en het milieu. Ten derde zijn de plannen voor duurzame ontwikkeling die al dateren van 1987 (de World Commission on Environment and Development) en 1992 (de Verklaring van Rio) niet in de praktijk omgezet. Om verandering te brengen in deze impasse, moeten we de sociale, economische en milieu-aspecten van duurzame ontwikkeling op een geïntegreerde manier leren bekijken. De sociale en milieugrenzen moeten de contouren van alle economische activiteiten bepalen. Het uiteindelijke doel van de economie moet niet groei maar welzijn zijn en daarom moeten we ermee ophouden om economische ontwikkeling alleen maar in dollars en euro's te meten. We moeten economie ook leren zien in termen van klimaateenheden (aantal tonnen uitgestoten CO2 bij economische activiteiten) en menselijke termen (aantal mensen dat honger lijdt).
De Universele verklaring van de rechten van de mens stelt het minimum vast waarop elke mens recht heeft om een waardig bestaan te leiden. Een minimum dat vandaag bijlange niet overal gehaald wordt, als je kijkt naar voedselonzekerheid, inkomensongelijkheid, hygiëne, gezondheidszorg, onderwijs, analfabetisme, gender- en sociale ongelijkheid, stemrecht en zo voort, al is er in de laatste decennia op een aantal van deze gebieden stevige vooruitgang geboekt. Zo hadden in 2008 1,8 miljard mensen een betere toegang tot drinkwater dan in 1990. Op tien jaar tijd ging het aantal malariadoden met 20% achteruit en 13 keer meer mensen krijgen antiretrovirale HIV-therapie in 2009 dan in 2004.
De grenzen van wat de planeet aankan, zijn door 29 wetenschappers gedefinieerd in opdracht van het Stockholm Resilience Centre in 2009 (Zie ARGUSactueel 1 juni 2011). Zij geraakten het eens over negen essentiële grenzen. Wanneer die overschreden worden, dreigen we het comfort van het huidige geologische tijdvak, door sommigen het Antropoceen genoemd, in te ruilen voor een onstabiele en onzekere toekomst. Voor vijf van de negen factoren zitten we al boven het vooropgestelde plafond: CO2-concentratie in de atmosfeer, verlies van biodiversiteit, stikstofgebruik, ozonconcentratie en verzuring van de oceanen. Voor de andere factoren zitten we er nog onder of is de berekening nog nader te bepalen.
Het slechte nieuws is dat klimatologische veranderingen in de eerste plaats de allerarmsten treffen en dat armoede op zijn beurt kan bijdragen tot het niet-duurzame gebruik van natuurlijke bronnen. Erger nog, ook op de verkeerde manier verduurzaming nastreven, kan armoede verergeren, denk maar aan hoe biobrandstoffen van de eerste generatie zorgen voor een stijging van de voedselprijzen.
Het goede nieuws is dat een juist beleid er in kan slagen om zowel armoede uit te roeien als duurzaamheid te bevorderen. Slechts enkele voorbeelden. Vrouwen toegang geven tot geboortebeperking zorgt voor een daling van de groei van de wereldbevolking en dus minder druk op de schaarse middelen. Betere isolatie helpt tegen energiearmoede en zorgt voor minder CO2-uitstoot. Erop toezien dat niet langer een derde van het voedsel verloren gaat bij het oogsten, opslaan of bij de eindverbruiker, zorgt ervoor dat er minder land, water, (kunst)mest en CO2-uitstoot nodig is.
Maar de belangrijkste les ligt in de hierboven aangehaalde cijfers over de verschillen tussen de rijkste 10% en de allerarmste 20% van de wereldbevolking. De armen genoeg voedsel, energie en inkomen bezorgen, kost bijna niets en zet nauwelijks extra druk op wat de planeet aankan. Als we binnen de grenzen van het planetair haalbare willen blijven zullen de rijkste 10% van de wereld – met name de meeste Europeanen en Noord-Amerikanen – dringend hun consumptiepatroon moeten aanpassen. Dat in de wetenschap dat de wereldwijde middenklasse in de komende twintig jaar meer dan verdubbelen zal, van 2 miljard consumenten nu naar bijna 5 miljard in 2030 (vooral in China en India). De rijksten onder hen dreigen zeer onduurzame consumenten te worden. Naar verwachting zullen er tegen 2030 dubbel zoveel auto' zijn en zal het Chinese vleesverbruik met 40% toenemen. Er zijn weliswaar grote efficiëntiewinsten mogelijk op het gebied van voedselafval, water dat nu verloren gaat bij irrigatie en het brandstofverbruik van auto's. Maar een verbeterde efficiëntie alleen volstaat niet, want die leidt tot lagere prijzen en mogelijk nog meer consumptie.
Omdat het een discussietekst is, stopt het Oxfam-document hier. Wie op zoek is naar oplossingen, zal zelf aan het denken, discussiëren en doen moeten slaan. Je huis isoleren, minder of geen vlees meer eten en de auto aan de kant laten staan, het is alvast een begin. Maar het is duidelijk dat er structurele veranderingen nodig zijn aan onze economie en ons binnen- en buitenlands beleid en dat liever morgen dan overmorgen.
ARGUS informeert en inspireert voor een duurzame, milieuvriendelijke samenleving.
De nieuwssite www.argusactueel.be brengt nieuws en actualiteit over milieu, natuur en duurzame ontwikkeling.
Maak kennis met alle andere projecten van ARGUS op www.argusmilieu.be.
