24 Oktober 2011 - Ook boven de Noordpool gaapt een ozongat

Dit tweede ozongat – het bekendst is natuurlijk dat boven Antarctica – is een gevolg van de extreme koude lucht in de stratosfeer tijdens de vorige winter.

In de stratosfeer vormen chloor- en broomverbindingen, extreem koude temperaturen en een beetje zonlicht samen een destructief mechanisme, met voornamelijk één slachtoffer: ozon of O₃. Dat er elk jaar boven Antarctica omstreeks het begin van de lente een groot ozongat ontstaat, is inmiddels wel bekend. Uit metingen van weerballonnen en satellieten blijkt nu echter voor het eerst dat ook de Noordpool met een alarmerend hoge ozonafbraak kampt. Dat is opzienbarend nieuws, want wetenschappers gingen er van uit dat door de veel minder extreme luchttemperaturen het Noordpoolgebied elk jaar ontsnapt aan het afbreekmechanisme. Daarbij komt dat het ozongat boven Antarctica al enkele jaren steevast aan het krimpen is, wat erop wijst dat de hoeveelheid schadelijke chloor- en broomverbindingen – afkomstig van cfk’s, die sinds het Protocol van Montréal in 1989 verboden zijn – stilaan aan het afnemen is. Ozon in de hogere luchtlagen vangt een groot deel van de uv-straling van de zon op, die planten en dieren op aarde bedreigt omdat ze genetische mutaties kan veroorzaken.

Uit de metingen, begin deze maand verschenen in Nature, blijkt dat er tijdens de vorige winter en lente in de stratosfeer boven de Noordpool op sommige plaatsen een terugval was van de ozonconcentratie met 80 procent, een afname die vergelijkbaar is met de ‘verdunning’ van de ozonlaag boven de Zuidpool tijdens de Antarctische lente. De oorzaak zijn de uitzonderlijk lage temperaturen in de stratosfeer tijdens de voorbije winter.

Wat de precieze oorzaak is van de extreem lage luchttemperaturen, is nog niet duidelijk. Een mogelijk verband met de opwarming van het klimaat – gecombineerd met een eventuele afkoeling van de hogere luchtlagen – ligt niet direct voor de hand. ‘Een specifieke verklaring voor de lage temperaturen in het voorjaar van 2011 is er niet’, zegt Hugo De Backer van het Koninklijk Meteorologisch Instituut in Ukkel. ‘Elke winter is verschillend doordat de meteorologische omstandigheden van jaar tot jaar verschillen.’

Is er reden tot ongerustheid? Feit is dat op het noordelijke halfrond dichtbevolkte gebieden – zoals in Noord-Amerika en Europa – veel minder ver verwijderd zijn van de pool dan in het zuidelijke halfrond. ‘Alles hangt af van de omvang en precieze locatie van het ozongat, en de bewegingen die de luchtmassa met lage ozonconcentraties maakt. Omdat ook de bewolkingsgraad een invloed heeft op de doorgang van uv-straling, speelt ook het weer een rol in de ernst van de gevolgen’, aldus De Backer. De meteoroloog wijst er bovendien fijntjes op dat het feit dat Antarctica is omringd door grote zeeën, ons niet onverschillig moet maken voor het ozongat boven de Zuidpool. ‘Plankton, dat aan de basis ligt van de voedselketen in zee, is immers ook gevoelig voor veranderingen in uv-straling.’

Zeer waarschijnlijk zal het ozongat boven de Noordpool in de komende jaren terugkeren. De Backer: ‘De chloor- en broomverbindingen die het ozongat veroorzaken, zullen nog tientallen jaren in voldoende concentraties aanwezig blijven in de atmosfeer, zodat dit bij “gunstige” meteorologische omstandigheden voor een aanzienlijke ozonafbraak zal zorgen.’